Haber Detayı
31 Mart 2019 - Pazar 13:25
 
Ardahan'ın tarihsel özeti ve Xoçvan / Korgeli (Gölgeli) köyü
M.Ö. 680 yılarında Kafkasların kuzeyinden gelen altı göçebe İskitler Ardahan bölgesini Van/Urartu İmparatorluğu'ndan aldılar.
Kültür-Sanat Haberi
Ardahan'ın tarihsel özeti ve Xoçvan / Korgeli (Gölgeli) köyü

XOÇVAN-KORGELİ TARİHİ

ARDAHAN’IN YAZILI TARİHSEL ÖZETİ

 

M.Ö. 680 yılarında Kafkasların kuzeyinden gelen altı göçebe İskitler Ardahan bölgesini Van/Urartu İmparatorluğu'ndan aldılar. Sakaların Gogarlı, Taoklu, Cavaklı boylarının bu bölgede yerleştikleri bilinmektedir.

 

Sakaların bölgedeki 500 yıllık hâkimiyetinden sonra İran dan gelen Part/Arsaklı 600 yıl bölgedeki hâkimiyetlerini sürdürmüşlerdir. (M.Ö. 150-M.S 430) Makedonyalı İskender çağında da olmak suretiyle, 1068’de Alparslan’ın Selçuklu bölgesine kattığı bu bölgede uzun yıllar Kuman ve Peçenek Türklerinin yaşadıkları bilinmektedir.

 

1124 yılında Kafkasların kuzeyinden gelen Ortodoks Kıpçak Türklerinin yerleşme yeri olmuş ve İlhanlılar çağında 1267 yılında Kıpçaklar Ardahan-Ahıska-Artvin kesiminde Atabek adlı bir sülale kurarak, 1479’da İstanbul’a tabi olmuş ve Osmanlı Devleti ordularının 1578 yılında Ahıska’yı fetihlerine kadar hüküm sürmüşlerdir.

 

GÖLGELİ(KORGELİ) KÖYÜ

Gölgeli (Korgeli) köyü ile ilgili kesin bir tarihi bilgiye sahip değiliz. Diğer yandan 'köyün tarihi gelişimi Xocvan’ın tarihi ile bir bütünlük arz eder.' demek daha doğru olur.

 

Ardahan’ın yazılı tarihi ile ilgili kaynaklara baktığımızda M.Ö. 680 yılarını işaret etmektedir. Ancak, biz sözlü kaynaklar ışığında Xoçvan’ın tarihi için 1780–1785 yılları varsayılıyorsa şayet Gölgeli(Korgeli) Tarihi için bu kıstası göz önünde bulundurmak zorundayız.

 

Xocvan’ın tarihi için 1780–1785 yılları varsayılıyorsa eğer kanımca 21 pare Xocvan köyleri için bu tarihleri baz almalıyız.

 

Hocvan da her köyün bir hikâyesinden hareketle yaptığımız araştırmada yeterli, elle tutulur kanıt ve delillere rastlayamadığımızdan köyün o gün yaşayan 1924 doğumlu Asker YILDIZ’ la süren sohbet neticesinde osso sülalesinden geriye doğru 7 nesil öteye gitmemiz gereğine karar verdik. Bu ise bizi Osso sülalesinin en yaşlı bireyinden geriye doğru gittiğimizde 1800–1819 yıllarına götürmekte. Bu varsayımdan hareketle Hocvan köyleri gibi Gölgeli(Korgeli)nin de çarlık Rusya’sı ve Osmanlı’nın egemenliğinde kaldığını göstermektedir.

 

1877–1878 Osmanlı Rus harbi, Osmanlı kuzeydoğuanadolu da (Kars, Ardahan ve Artvin) hâkimiyetini kaybedince çarlık Rusya sı Xocvan da etkili olur. Bu dönemle ilgili bilgilerin çoğu sözlü tarih çalışmalarına dayandırılmaktadır ve gelişen olaylarla ilgili birbirinden farklı yorumlar söz konusudur.

 

19 yüzyıl ve 20 yüzyıl başlarında bölgede yaşayan Arif ağa, Beyaz bey ve İzzet bey oldukça etkili kişiler olduğu yine sözlü kaynaklarca vurgulanır. Özellikle İzzet Bey ve Beyaz Bey’in Xocvan’ın tümü üzerindeki hâkimiyetleri bir yana Gölgeli(Korgeli) ve Samanbeyli(Sıxıpet) üzerinde etkin kişiliklerinden bahsedilir.

 

Bu etkinliklerden bir tanesi Gölgeli(Korgeli) ve Samanbeyli(Sıxırpet) arasında köy sınırlarının belirlenmesi ile ilgili osso sülalesinin en büyüğü Gaşte ağa arasındaki Tiflis mahkemesi macerası günümüze kadar anlatıla gelmektedir.

 

Bu şahıslar Kürt olmakla birlikte bölge siyasetine feodal kaygılarla hareket etmiş, Kimi zaman Osmanlı ve Rus yönetimleri ile ittifaklar kurdukları dilden dile söylenegelmektedir.

 

Yakın zamanda yazar Rohat Alakom'un Kars Ardahan Kürtleri başlığı ile yayınlanan "..... 1924 yılında Tiflis’te yayımlanan Zerya Vastoka'nın bir sayısında yer alan bir haber, Göle yöresindeki Arif Ağa adında bir Kürt ağası ve işbirliği halinde olan askeri ve idari güçlerin yörede estirdikleri terörü ele alır. V.Gurka-Kniyajin adında birisi tarafından gönderilen bu ilginç haber Kars ve çevresinin Türkiye'nin sınırlarına dâhil edilmesinden dört yıl sonra yayımlanır.

 

Gazetede Şark kapısı, Kars-Ardahan Yolu civarında göçebe olan Mamaş Aşiretleri üzerine başlığı ile bu küçük tarihi haber şöyledir: Arif Ağa, Mamaş'a 20 verst uzakta bulunan Murkan köyünde yaşayan zengin bir Kürt, 1000 civarında hayvan sahibi Son dönemlerde Mamaş aşiretinden hayvanları zorla aldı. Kimse onunla baş edemiyor. Kaymakam ve valiler onun emrinde istediğini yapıyor. Biz Ardahan’ın doğusunda kalan Göle'de bulunuyoruz. Çelka'ya doğru gidiyoruz. Bölgenin amiri Merdenek askeri karakolundan iki verst uzakta bir Kürt köyü olan Okam'da kalıyor. Okam'daki kaymakamla selamlaşıp ayrıldığımızda kapının önünde elleri kolları bağlı, çıplak vaziyette üç Kürt gördük. Çavuş adam öldürdüklerini onlara söyletebilmek için kalın bir çubukla elli kez ayaklarına vuruyordu. Onurlu ve özgüvenleri olan bu Kürtler çektikleri acı karşısında ses çıkartmıyor, bağırıp çağırarak zayıflıklarını dışa vurmuyorlardı. Ormana yakın olan Merdenek, askeri kışlaların bulunduğu ve Oltu-Erzurum, Ardahan ve Kars’a giden üç yol üzerinde." Diye geçer.


Rus ve Türk hükümetlerinde her zaman bireysel menfaatlerini ön planda tutan beylerden Beyaz Bey tarafından her ne kadar Hamzoye Dursun’un Aydına sürüldüğü iddia edilse de Beyaz Bey’in bu olayla ilgisi olmadığı, çünkü o dönemde yaşamadığı konusunda iddialar söz konusudur.

 

Her dönemde işbirlikçi olmayı alışkanlık haline getirerek kendi halkına zulmeden bu Bey’lerden Beyaz Bey’in kimi sözlü kaynaklarda Prebadi, kiminde ise Sıpki aşiretinden olduğu ve Ağrı/Tutak’tan geldiği iddia edilir.

Gene bazı sözlü kaynaklarca Xoçvan’ın çoğunluğunun Prebadi aşiretinden olduğu, Celali ve diğer aşiretlerin çok azınlıkta olduğu söylenirken Hoçvan’da yerleşik (özellikle Gölgelide) bazı Avşarların Prebadi, Bazılarınınsa Celali aşiretinden olduğu sözlü kaynaklarca belirtilse de bu anlamda edindiğimiz yeni bilgilerle şimdilik bu savımızı istem dışı göz ardı etmek zorundayız.!

 

Bengzoların Torun aşiretine mensup Ezidi Kışkanlar grubundan dır.  Ezidi kökenli Kışkanlar zorunlu göç nedeni ile genellikle Digor, Horasan, Eleşkirt'in yanı sıra Hoçvanda Hasköy, Gölgeli ve Çatak'da yaşamaktadırlar.  Söz konusu kavim Laçin'deki Kızıl Kürdüstan'ın kuruluşu için mücadele ettikleri dillendirilir.

 

Avşarların, son yıllarda özellikle Türk milliyetçiliğinin tavan yaptığı bir süreçle birlikte 'Kürtleşmiş Avşar Türk boyundan oldukları' vurgusu yapılmaktaysa da bunun gerçekle alakası yoktur. 'Avşar', kelime itibariyle Kürt dilindeki karşılığı 'Hewşêr'den gelmektedir. Çocukluk yıllarımda birine hitaben ''Mala Hewşêr'' sözcüğü halen kulaklarımda canlılığını korumaktadır.

 

Hamidiye alaylarının başına getirilen Teyo Bey Torun Aşiretine mensup Kışkan grubundandır.  Rivayet odur ki, Ezidilere karşı cephe almış güçlere göz dağı amacı ile kardeşini veya yeğenini görevlendirir ancak  görevlendirdiği kişi sebebi anlaşılmaz biçimde öldürülür. Bunu duyan Teyo Bey'in fikir değiştirip Ezidi cemaati aleyhine devletle işbirliği yapar.  

 

Rohat Alakom’un ‘Kürtlerin aristokratları Torunlar’ adlı kitabında:  Torunların Kürtlerin aristokratları olduğunu ve Kars, Kağızman, Ardahan, Digor, Ağrı, Erzurum, Van ve Muş’ da yaşadıklarını belirtmektedir.

Asimilasyon politikaları sonucu diğer Kürt aşiretleri gibi mecburi göçe tabi Torun aşiretine mensup Avşarların ilk göç ettikleri yer Çatak'tır. Çataklı yazar dursun Akçamın anlatımlarında, ''Onların Asil kişiliğe sahip insanlar olduklarını bilirdik ancak büyüklerimizin anlatımları ile onların ''içtikleri çeşmeden su içmez, yedikleri kaptan yemezdik'' diye söz eder.  Avşarlardan bu kadar söz ettikten sonra kaldığımız yerden devamla tekrar sözü Hoçvan Beylerinden Beyaz Bey'e getirmek istiyorum sözü.


Diğer Bey’ler gibi Rus ve Türk hükümetleri ile bireysel menfaatleri gereği her fırsatta işbirliği içinde olan Beyaz Bey’in Akıbeti Rus Ermenilerinin suikastı ile son bulmuştur. Gene Beyaz Bey gibi işbirlikçi-Feodal kaygıları ile bilinen Keleş Bey gibi birkaç kışı Rusça bilirdi.

 

Beyaz Beye Ermeni Ruslar suikast kurarken Keleş Bey şimdiki Gölgeli köyünde (Avşarların dedesi) Rusçayı o bildiği için suikast’a yardım ettiği ve Beyaz Bey’in Arif-e Edo tarafından vurulduğu sözlü kaynaklarda belirtilir. Beyaz Bey’in vurulduğu evin taş duvarında halen mermi izi bulunmaktadır.

 

Bu arada Avşarlardan söz açılmışken hatırlatmakta yarar var… Üstte Hoçvan genellemesi ile belirttiğimiz gibi Gölgelideki Avşar ailelerinin her biri ayrı ailelerdendir ve hiç birinin bir diğeriyle akrabalığı yoktur.

 

Cumhuriyet öncesi Xoçvan bir bütün olarak Rus egemenliğindeydi dolaysıyla da tüm resmi işlemler Batum üzerinde yapılmaktaydı. Xoçvan ı Rus devleti adına Hoçvanlıların tabiriyle Mintanşin'ler (Mavi mintanlılar) yönetiyordu.

 

Bolşevik Devriminden sonra Lenin 1920’de Kars ve Ardahan’ı M. Kemal’in yönetiminde ulusal kurtuluş hareketine destek vermek için Ankara hükümetine kendi rızası ile bıraktığı söylense de Bu anlaşmanın gizemi henüz yeterince çözülememiştir.

 

Yine geçmişten edindiğimiz sözlü bilgilere göre Gölgeli(Korgeli) köyü diğer Xocvan köylerinde olduğu gibi Kürtler ve Türklerin dışında Ermenilerinde yaşadığı bugün kesinlik kazanmıştır.

 

Xocvan’ın birçok yerinde olduğu gibi Gölgeli(Korgeli)de de kilise tabir edilen tek bir tarihi kalıntı hemen hemen yok olmak üzere olduğu gibi, gerek bakımsızlık ve gerekse bilinçsiz define avcılarının kazıları neticesinde birçok çarlık Rusya’sı ve Ermenilerden kalma yapılar sadece kalıntı halindedir.

 

İsim bazında yapılan araştırmalar Xocvan köylerinin tamamında olduğu gibi köyün isminin Kürtçe KORGELİ olduğu ve 12 Eylül 1980 darbesiyle birlikte gene Xocandaki köylerin tamamında olduğu gibi bu köyünde adı orijini ile tamamen alakasız bir biçimde GÖLGELİ (Gölgelik) anlamında ifade eder şekilde değiştirilmiştir.

 

Geçmişte yer ve yöre isimleri ya coğrafik özelliklerinden, ya da yörede etkili olan etnik yapıların meslek ya da karakter özelliklerinden olduğu varsayılır. Yazılı edebiyatı hemen hemen yok sayılan bu yörenin tarihi daha çok söylencelere ve kültürel etnik durumu ile bağlantılı olduğu bir gerçektir.

 

Xocvan tarihi araştırmalarının sonucuna göre Gölgalu olan köyün adı zamanla Korgeli halini aldığı rivayet edilir.

 

Köyünün ismi Kürtçede “kor” kökünden türeyip (kör) anlamındadır. Zamanla bu kör, her hangi bir zat ise adına yakışır Kürtçede ‘’gelli’’(halk-topluluk ‘’yaşanılan yer-yöre’’) anlamında Gölgeli(Korgeli) halini almıştır. Köyü kuranın bilgilerine erişmek oldukça zor, belki de imkânsız.

 

Xeskar, Beberek, Şimdiki adı ile Samanbeyli(Sıxırpet), Gölgeli(Korgeli) ve Pangis köylerinin zaman zaman çeşitli ileri gelenlerin sohbetlerde akraba olduğu duyumlarını almıştık/almaktayız, nitekim Xeskarlı deli Memet’le osso sülalesinden İbee(İbrahim beyin çok yakın akrabalığından söz edilir ve bu akrabalık günümüze kadar birinci derecede süregelir. Gölgeli(Korgeli) köyünün profiline baktığımızda başlıca 7 takım'dan (Sülale) oluşmaktadır;

1-osso,

2-Muhacir(mala mele),

3-Bengzo,

4-cefo,

5-Boylu,

6-Mala Mıstık

7-Mala Kasım

8-Çolo,

9-Palyoş olmak üzere 9 takımın mevcudiyetinden bahsedilse de bunun aslında öyle olmadığı geçmişten gelen fakat tam olarak teyit edilmeyen bilgilere göre toplam 7 sülale olduğu, Mala Mıstık, Boylu ile Mala Kasım’ın birer aile oldukları ve sonradan köye yerleştikleri kuvvetle ihtimal dâhilindedir. Nitekim Gölgeli(Korgeli)’nin tarihi akışını ve geçmişini iyi analiz edemeyen bazı zihniyetler bir zaman nereden icap ettiği pek anlaşılamayan vakıf adı altında kurdukları bir web sitesi ile gerek köyü ve gerekse köyün dışında yaşayan/yaşamış ileri gelen saygın isimlerin bir kısmını yok saymak suretiyle kendi soylarını öne çıkarma çabası içine girmiş olsalar da Korgeli halkınca bu girişim bertaraf edilmiştir. 

(İlyas Yıldız/23.01.2009)

 

Kaynak: Editör:
Etiketler: Ardahan'ın, tarihsel, özeti, ve, Xoçvan, /, Korgeli, (Gölgeli), köyü,
Yorumlar
Haber Yazılımı UA-45601042-03